YENİ HABERLER
ÇOK OKUNANLAR
Evrenin sırlarını çözmeyi hedefleyen insanlık tari
Evrenin sırlarını çözmeyi hedefleyen insanlık tari
Evrenin sırlarını çözmeyi hedefleyen insanlık tari
10 Eylül 2008 / 09:39 Güncelleme: 10 Eylül 2008 / 00:00

ERN'de evrenin oluşumuna dair deney için düğmeye basıldı. Heycanlı bekleyiş başladı.


Dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı "Büyük Hadron Çarpıştırıcısı" (LHC), 13,7 milyar yıl önce meydana geldiği düşünülen Büyük Patlama’dan hemen sonraki başlangıç şartlarını oluşturarak maddenin sır perdesini aralayabilmek için faaliyete geçti.


Deneyin amacı nedir?


CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) projesinin amacı, “büyük patlama” sonrasında yaşanan yüksek enerji ve yüksek yoğunluğu yaratmaktır.


NE ELDE EDİLECEK?

Bu deney 3 soruya yanıt arayacak:


Birincisi, maddeye kütle kazandıran parçacık olan “Higgs parçacığı”nı bulmak, “Büyük Patlama” teorisini ispatlamak.


İkincisi “karanlık madde”nin ne olduğunu anlayabilmek. Evrenin yaklaşık yüzde 30’unun “karanlık madde”den oluştuğunu biliyoruz. Fakat ne olduğunu, içeriğini bilmiyoruz. Buradaki amaç yüksek enerjiye ulaşıp “karanlık madde”yi deneylerde ortaya çıkarıp özelliklerini ölçmek.


Üçüncü olarak da, fizik kanunlarına göre evrenin yarısının anti maddeden oluşması gerekiyor. Ama evrende anti madde yok denecek kadar az. Çünkü her parçacığın bir anti maddesi var. Evren bu kanunun üzerine kurulmuş. “Büyük patlama”dan sonra bu anti maddeye ne oldu? Bu sorunun yanıtı aranacak. Maddenin ve evrenin nasıl oluştuğu anlaşılacak.
Parçacıkların neden kütlesi olduğu, bu kütlenin varlığının sağladığı düşünülen “Higgs parçacığı”nın keşfedilmesi ve evrenin yüzde 96’lık bilinmeyen kısmının ne olduğu gibi sorular cevabını bulacak.


BAŞKA YARARI VAR MI?


Deneyin başka nelere, örneğin teknolojiye katkısı ne olacak?
Fizik kanunları değişebilir, gelişebilir veya yeni kanunlar ortaya çıkabilir. Hatta birçok yeni parçacıkların da ortaya çıkması bekleniyor. Önce en küçük parça olarak atomları biliyorduk. Sonra çekirdeği bulundu. Sonra çekirdeğin içinde nötron, protonların var olduğunu öğrendik.


Bilimsel merak bu kez de proton ve nötronların içinde kuarklar ve gluonların var olduğunu buldu. Şimdi onların içinde de neler olduğu ortaya çıkabilir. Bilgisayar, elektronik, nanoteknoloji, süperiletkenler, yeni malzemelerin geliştirilmesi, enerji teknolojisi, savunma ve uzay sanayiinde çok büyük teknolojik gelişmelere yol açacak. Bilindiği gibi internetin de çıkış yeri CERN’dir. Hatta şimdiden bilgisayar teknolojisinde çok yeni gelişmeler oldu bile.


DENEY DÜNYAYI YUTMAZ


Deneyin maliyeti ne olacak?
10 milyar doları bulması bekleniyor.


Bu deney hangi aşamada?


Bugün LHC’nin içine 100 milyar civarında proton içeren bir paket verilecek ve hızlandırılmaya başlanacak.


Bu protonlar saat ibresi yönünde döndürülerek hızlandırılmaya başlanacak. 1 veya 2 ay sonra eğer şartlar uygunsa bu sefer, başka bir proton paketi bu kez saat ibresinin tam tersi yönde LHC’ye verilecek ve hızlandırma işlemi devam edecek. Teknik olarak şartlar uygunsa çarpışma işlemi gerçekleştirilecek. Yani çarpışma olayı tahminlere göre önümüzdeki ekim veya kasım ayında gerçekleşecek. Hem saat yönünde, hem aksi yöndeki protonlar, LHC’nin hızı 7 trilyon elektron volta ulaştığı zaman çarpışma gerçekleştirilecek. Bu çarpışma sonucunda açığa çıkacak enerji yoğunluğuyla, “büyük patlama”dan sonraki enerji yoğunluğu yaratılmış olacak.


Bulgulara ulaşmak ne kadar sürer?
Maddeye kütle kazandıran “Higgs parçacığı”nın bulunmasının 2 yıllık bir süre alacağı tahmin ediliyor. Toplam deneylerin süresi ise 10 yıl olarak planlanıyor. LHC’nin üzerinde farklı yerlerde 4 adet dedektör bulunuyor. ATLAS ve CMS dedektörleri, “Higgs parçacığı”nı bulmaya çalışacak. LHCb dedektörü, “büyük patlama” anında madde ile eşit miktarda olduğu düşünülen anti maddeyi bulmaya çalışacak. ALICE dedektörü ise, “büyük patlama”dan hemen sonra evrenin ilk mikro saniyelerinde daha protonlar oluşmadan ortaya çıkan kuark ve gluonları dedekte edecek. Çarpışmalar bu dedektörlerin içinde olacak.


TÜRKİYE’NİN KATKISI


Deney tehlikeli mi?
Bu deneyde çarpışma sonucunda açığa çıkacak enerji, “büyük patlama” anından sonraki kısa bir zaman dilimindeki enerji yoğunluğuna karşılık gelecek. Bu enerjinin dünyayı içine alacak bir kara delik oluşturması ve dünyayı yutması mümkün değil. Bunun gerçekleşebilmesi için kabaca 10 üzeri 48 elektronvoltluk (trilyon kere trilyon kere trilyonluk) bir enerji gerekmektedir. Bu da mümkün değil.


Deneye hangi ülkeler destek veriyor?
Bu deneye Avrupa ülkelerinin yanı sıra ABD, Rusya, Çin, Hindistan, Japonya da katılıyor. Ciddi paralar harcanıyor. Bu deneyler sırasında bilinmeyenler elde edilirken, kullanılan alet ve cihazlar da yeni deneniyor.
Deneye katkı veren ülkeler, teknolojik gelişmelerden büyük yararlar sağlayacak. Buradaki gelişmeleri kendi ülkelerine transfer edecekler. Ülkeler ileri teknolojiyi kullanabilmek ve refah düzeylerini artırmak için de bu deneylere destek veriyorlar. Bu çalışmalara destek vermeyen, ileri teknoloji üretmeyen ülkelerin varlıklarını sürdürmeleri mümkün değil.


Türkiye bu deneyin neresinde?
CERN’e tam üye olmadığımız için biz bu deneyde söz sahibi değiliz. Fakat deneye Türk fizikçileri de katkı sağlıyor.



HAWKİNG CERN'E GÜVENİYOR


Dünyaca ünlü fizikçi Stephen Hawking, Avrupa Nükleer Araştırma Kurumu'nun (CERN) faaliyete geçireceği 'Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın insanlık için son derece büyük bir öneme sahip olduğunu söyledi.


Evrenin sırları aralanıyor


BBC Radyo 4'e demeç veren Hawking, 13,7 milyar yıl önce meydana geldiği düşünülen Büyük Patlama'dan hemen sonraki başlangıç şartlarını oluşturarak maddenin sır perdesini aralayabilmek için çalıştırılacak olan parçacık hızlandırıcının dünya için bir tehdit oluşturacağına ilişkin iddiaları ise asılsız bulduğunu belirtti.


Büyük Hadron Çarpıştırıcı'nın son derece güvenli bir araç olduğunun altını çizen Hawking, deneme sırasında ortaya kara delik çıkma olasılığına ilişkin ise, 'Eğer araç küçük kara delikler yaratırsa, bunlar da ortadan kaybolacaktır' diye konuştu.


Hawking, böyle bir olasılığın yüzde 1'den bile az olduğunu söylerken, yine de bu durumun meydana gelmesi halinde ise, 'Hiç şüphesiz Nobel ödülünün sahibi olurum' dedi.


Hawking, deney sonucunda elde edilecek verilerin, günlük yaşamımıza yakın vadede bir katkısı olup olmayacağına ilişkin soruya ise 'Hadron Çarpıştırıcı deneyinden ekonomik bir fayda beklemek biraz zor, ama bu hiç olmayacağı anlamına gelmiyor' diye konuştu.


100 DOLARA İDDİAYA GİRMİŞ


Hawking, deneyin son derece başarılı olacağından emin konuşurken, uzmanların 'Higgs bozonu' adı verilen istikrarsız karaktere sahip parçacıkların varlığını ispatlaması konusunda ise kötümser olduğunu kaydetti.


Ünlü fizikçi, 'ilahi parçacık' olarak da adlandırılan bozonun deney sırasında keşfedilemeyeceğine dair iş arkadaşlarıyla 100 dolara bahse girdiğini de sözlerine ekledi.

BİLİM - TEKNOLOJİ Kategorisindeki Diğer Haberler